Citadel – Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC)

Editorial Team · 2026-07-17

## Citadel voormalig Rijksarchief, tegenwoordig genaamd: Brabants Historisch Informatie Centrum [BHIC].  © tekening architectenbureau Ahrens, Kleijer, Baller Oosterbeek. * [Het Gebouw](#Het%20Gebouw) * [De historie](#De%20historie) * [De opening](#De%20opening) -------------------- ## Het Gebouw Op het binnenterrein stonden diverse gebouwen en loodsen. Er was een brandweerkazerne, een fietsenstalling, een depot, het cachot en een werkplaats. Aan de zijde Zuid-Willemsvaart staat naast de voormalige Zuiderpoort, een wachtgebouw opgetrokken in neo-klassieke stijl. Het dateert van 1910 en vervangt een ouder wachtlokaal. We lopen denkbeeldig -bij binnenkomst, tegen de klok in, over het terrein:  _De twee [Zuider-en Noorderpoort] liggen, resp rechts en links op de tekening. Het carrévormige hoofdgebouw -toen nog met vier vleugels, is middenin gesitueerd._ ### Situatie augustus 2005 | | | | |---|---|---| |  | _Links op binnenplein van de Citadel: 'bomen' in beton, half in beton, of helemaal niet._ _Rechts oefenbaan voor boogschieten._ -foto's © gerard monté, 4 augustus 2005. |  | * | | | |---|---| | _Zicht vanaf afgekapt bastion op Boombrug overzijde._ _-foto © gerard monté, 4 augustus 2005._ |  | ---------------------- ### Rondleiding: 1. De -gesloopte- Voertuigenloods ligt meteen rechts om de hoek. Die loods werd ooit door de Militaire Wielrijders gebruikt. | | | | |---|---|---| |  | _Rechts een compilatie van foto's van © Boy Tax. Links het munitiedepot dat later een soos werd._- foto's © paul kriele, 1989. |  | _Hierboven het kunstwerk op het binnenplein met o.a. houten bomen is van Heppe de Moor en Peter Koorstra ontwierp de poort._ 2. Vervolgens : Een munitiedepot, ook kruitmagazijn genoemd, dat in 1750 werd gerealiseerd. Het staat nog steeds aan de oostelijke kant van het hoofdgebouw. In de jaren 90 heeft het als sociëteit gediend. In oktober 1986 nam de stichting Promotie en Evenementen 's-Hertogenbosch [SPEH] het in gebruik. Welke functie het momenteel heeft ..? 3. Diagonaal gezien precies tegenover de Zuiderpoort, staat de gelijksoortige Noorderpoort . Deze poort kreeg in 1985 haar toren terug. Maar de Zuiderpoort werd gesloopt omdat er een royale ingang moest komen. Rechts van de Noorderpoort staat een tamelijk groot gebouw, dat verschillende namen droeg: houtmagazijn, vaandelhuis. Volgens de 'Plattegrond Geultekening Citadelkazerne PTT TFNR. 8382' had het de bestemming van werkplaats. Dit gebouw diende in de militaire periode als kantine. | | | | |---|---|---| |  | _De Noorderpoort links_ -© foto paul kriele, 1990 _Tekening rechts_ uit © archief BHIC [v/h rijksarchief] rond 1890. |  | Bij de restauratie is de begane grond ingericht als fotoatelier en de eerste etage als restauratie- annex foto-atelier. 4. Tegenover de Noorderpoort stond het cachot, een klein gebouwtje dat aanleunde tegen de meest Noord-Oostelijke vleugel. Dit cachot schijnt volgens de overlevering ook nog kerkers gehad te hebben. 5. Ook tegenover de Noorderpoort/cantinegebouw bevond zich -tussen de twee noordelijke vleugels- de brandweerkazerne metopslagloodsje.  ## De historie van fort, het kasteel of de Papenbril Het fort Citadel [Cita=stad] werd aangelegd tussen 1637-1645. Op die plaats stonden 14e en 15e eeuwse huizen en een van de drie Bossche stadspoorten. Daarvan zijn bij archeologisch onderzoek in het voorjaar van 1983 resten gevonden. Die Orthense poort , de tweede al in die noord-westelijke richting, was tussen 1315 -12350 gebouwd. Door de uitleg van het Ortheneind was de eerste binnenpoort ter hoogte van het Geertruikerkhof komen te vervallen. De naam Brusselse Poort herinnert daar nog aan. De contouren van de fundering zijn in ete straatprofiel aangebracht. ### nieuwe toegangsweg naar de stad Consequentie van de aanleg van de Citadel was niet alleen de sloop van een wijk het Ortheneind met de St. Petrus en Pauluskerk, ook de toegangsweg vanuit Orthen en het verdere Noorden ging voortaan via de Zuiderpoort en de Noorderpoort van de Citadel lopen. De Citadellaan dateert van de aanleg van de wijk Muntel in de jaren dertig. Sloop van de oude wijk rondom de Citadel was ook nodig om een vrij schootsveld en een exercitieveld te krijgen. Dat vrije veld ging later 'De Plein' heten. Die naam is blijven voortbestaan in de naam voor de zusters van Carolus Borromeus ofwel 'de zusters van De Plein'. Aanvankelijk was de Citadel een fort met vijf bastions. De aanleg had een tweeledige opzet: afweer bastion tegen de Spaanse aanvallen. De bouw van 'de Citadel' werd namelijk kort na de inname van de stad [1629] door Frederik Hendrik nodig geacht. Daarom had het aanvankelijk ook de naam van 'Fort Willem Marie', zij waren de kinderen van Frederik Hendirk. Door haar functie van toezichtpost werd het ook wel 'de Papenbril' genoemd. Oudere Bosschenaren spraken nog over 'Het Kasteel'.  Ook was dit fort bedoeld om de Bossche inwoners in de gaten te houden. Het Staatse [Hollandse] bewind was bang dat de burgers zich teveel tegen het Spaanse bewind zouden laten aanleunen. Gedurende de Tachtigjarige oorlog [1568 -1648] had de Spaanse koning met Alva als legeraanvoerder het gezag over de Nederlanden. In Noord-en Zuid-Holland en ook in Friesland en op de waddeneilanden was haar macht teruggedrongen, maar de Zuidelijke provincies stonden onder Spaans gezag, dat in Brussel zetelde. _De Citadel, zoals het gebouw tussen 1848 -1983 heeft bestaan, compleet met vier aanbouwen voor de legering van militairen. -foto van rond 1900 © KUB._ De bouw van het fort gebeurde tussen 1637-1645 met buiten de stad en nabij de [2e] Orthenpoort die gelokaliseerd moet worden op het huidige Citadelterrein. In 1789 werd aan het fort een kazernefunctie gegeven. Daartoe kwam nagenoeg middenin het complex een carrévormig kazernegebouw te staan dat in 1848 aanvulling kreeg met vier vleugels. Deze gebouwen waren bedoeld voor de legering van de manschappen. In haar militaire periode had de Citadel - naast een toezichtpost -ook de functie van tribunaal en militaire gevangens. Op het kazerneterrein zijn in de Franse tijd refugees geëxecuteerd. sloop:Niet bij de aanleg van de Zuid-Willemsvaart -tussen 1823-1825 -zoals vaak wordt gezegd, maar in 1880 werd van het fort een van de vijf bastions geamputeerd. Het scheepvaartverkeer bleek hinder te hebben van deze uitstekende punt. Bij de restauratie van de Citadel [1984-1985] , die al in de beginjaren 60 haar militaire functie had verloren, zijn de 4 legergebouwen gesloopt. [zie hieronder voor militaire functie] ### diverse -militaire- functies De Citadel gaf legering aan de Nationale Reserve Noord-Brabant, aan een compagnie van Heutz met dragonders en paarden, de Indelingsraad en de Militair Geneeskundige Dienst [MGD]. Bij die MGD hebben de Bossche huisartsen dr. Frans Teeuwen, dr. J. Fortuin dr. L. Bastiaenen en dr. Arie de Zeeuw nog dienst gedaan. Het was na A. Teurlinckx en J. H. J Zwaaneveld, tenslotte Mahler die in 1962 als laatste kazernecommadant de poort van de Citadel als kazerne sloot. In de jaren erop volgend kreeg het complex uiteenlopende functies. Het ateliergebouw nam 't Fust in gebruik 't Fust was een soort sociëteit.die er in 1968-1969 haar activiteiten ten toon spreidde. Maar daarvoor -tussen 1966-1974- was wijlen Jim Gillebaard, bekend als oprichter van de Artistieke Schuit en later directeur van de Muzerije, de bewoner. De P.T.T heeft een van de bijgebouwen [inmiddels gesloopt] als opslagloods voor meubels benut. De ITO, een afdeling van de LTS-Zuid trok in 1968 in de achtervleugel, aldus een relaas van Jim Gillebaard.Maar ook Portugezen [1968] en heel kort Yoegoslavische vrouwen waren gebruikers van dit gebouw. Tussen 1969-1970 was het De Theetuin, een soort klein muziekcentrum annex alternatieve soos.De Theetuin kreeg later een huisvesting in de Cuperinusstraat [Sintstratenbuurt]. Deze voormalige Duitse lederfabriek werd in de jaren 90 afgebroken. Min of meer bekende Bossche kunstenaars hebben in die wilde jaren zestig-zeventig ook enige tijd binnen de wallen van het fort een atelier en/of woonruimte in gebruik gehad: Gerard Hendrix, Frank Goossens, Micha NN en Paul NN. Van deze twee laatste was de naam bij onze informant niet bekend. | | | | |---|---|---| |  | _Daar waar kanaal, Dommel en Aa samenkomen ligt het Fort Citadel_. _Duidelijk is ook te zien waar voorheen het - geamputeerde- vijfde bastion lag._ -foto's © gerard monté, 6 augustus 2003 [l] en 18 mei 2005 [r]. |  | ### afronding restauratieproject/historie archief Kort voor de restauratie [de jaren 1984-1985] werden eerst de later aangebouwde vlegels gesloopt. Na een ingrijpende renovatie annex restauratie is in maart 1986 het carrévormige hoofdgebouw opnieuw in gebruik genomen als rijksarchief. Dat rijksarchief zetelde vanaf 1883 in de Waterstraat. dr. Louis Pirenne [*1924] werd als directeur van dat archief [sedert 1963] de begeleider van de verhuizing en was ook zo'n beetje de bouwpastoor van het nieuwe rijksarchief . Pirenne trad in 1989 vanwege pensionering terug. Architecten van de nieuwbouw waren ir. W. Ahrens, H. Baller en Kleijer van het Oosterbeeks architectenbureau. Die nieuwbouw is al in oktober 1985 in gebruik genomen en werd in maart 1986 officieel door minister Eelco Brinkman geopend. ## De opening De Citadel is een rijksmonument, evenals de Griffie en het oude archief in de Waterstraat dat zijn. Mede door de lobbíng van de toenmalige rijksarchivaris Louis Pirenne, kreeg de Citadel de functie van provinciaal archief voor Noord-Brabant. Die restauratie hield de sloop van diverse bijgebouwen in [zie boven]. de restauratie- en de verbouwing tot archief - van het hoofdgebouw, van het munitiedepot, van de oude werkplaats tot restauratie- foto-atelier en de restauratie van de twee poortgebouwen. Om de kilometers archief te kunnen opslaan werd een ondergronds gangenstelsel aangelegd. Het groene gedeelte werd in die tijd opgevat als stadspark en kreeg aankleding met een kunstwerk in de vorm van houten bomen. Binnen de wallen stond al een Wilhelminaboom [1898]. Tegelijk zijn bij dit door het rijk en de provincie gesubsidieerde project ook de walmuren, die deels verdwenen of ingestort waren, hersteld. Op donderdag 13 maart 1986 werd het nieuwe Rijksarchief door minister Eelco Brinkman geopend. **Bronnen:** Rondleiding met archivaris dr. L. Pirenne [november 1984], archief Paul Kriele, artikelen in het Brabants Dagblad, interviews met garnizoenscommandant wijlen Joep Chappin sr. en commandant J. H. J. Zwaaneveld. Deze interviews zijn eerder gepubliceerd in Stadsgezichten [1988]. =================== © paul kriele, augustus 2005. [terug naar top](#Citadel)