De Sovjet-oorlog tegen het roken: een strijd die niemand won

Jeroen Bos · 2026-11-05

Roken was in de Sovjet-Unie niet zomaar een gewoonte. Het was een bedreiging voor de volksgezondheid én voor het communistische ideaal. Toch lukte het de autoriteiten maar niet om de sigaret uit te bannen. Hoe kon dat? ### Een sigaret als symbool van vooruitgang In de begindagen van de Sovjet-Unie, na de revolutie van 1917, werd tabak nog gezien als een overblijfsel van het kapitalistische verleden. Maar al snel veranderde dat. Tijdens de industrialisatie en de Grote Vaderlandse Oorlog werd roken een teken van mannelijkheid en kameraadschap. Sigaretten werden massaal geproduceerd en verspreid onder soldaten. Na de oorlog groeide het roken uit tot een dagelijks ritueel voor miljoenen burgers. ### Waarom de campagne faalde De overheid probeerde van alles: waarschuwingen op pakjes, voorlichtingscampagnes en zelfs beperkingen op openbare plekken. Maar de maatregelen waren halfslachtig. De tabaksindustrie was een staatsbedrijf, en de inkomsten uit tabaksverkoop waren welkom in de schatkist. Bovendien was er weinig draagvlak onder de bevolking. Roken bood troost in een grauwe samenleving en was een van de weinige genoegens die betaalbaar bleven. > "De Sovjet-mens rookte niet ondanks het systeem, maar dankzij het systeem." – een veelgehoorde verzuchting onder historici. ### Een kwestie van prioriteiten De autoriteiten hadden moeite om gezondheidsrisico's serieus te nemen. Longkanker en hartziekten werden lang toegeschreven aan andere oorzaken, zoals stress of vervuiling. Pas in de jaren zeventig en tachtig kwam er meer aandacht voor de gevaren van tabak. Maar echte verandering bleef uit. De economische belangen en de gewoontecultuur waren te sterk. ### Wat kunnen we hiervan leren? De Sovjet-ervaring laat zien dat een overheidscampagne tegen roken alleen werkt als er geloofwaardigheid, consistentie en publieke steun zijn. Nederland worstelt vandaag de dag nog steeds met de erfenis van het roken. Bij erfgoedprojecten rond tabaksgeschiedenis zien we hoe diepgeworteld de gewoonte was – en hoe moeilijk het is om gedrag te veranderen, zelfs met de beste bedoelingen. Het verhaal van de Sovjet-oorlog tegen het roken is er een van goede bedoelingen, slechte uitvoering en een onverwoestbare gewoonte. Misschien wel een les voor onze eigen tijd.