De Sovjet-oorlog tegen het roken: een strijd die verloren ging

Jan de Groot · 2026-11-05

Je kent het beeld van de Sovjet-Unie misschien vooral van koude oorlogen, spoetniks en lange rijen voor de bakker. Maar wist je dat er ook een heuse campagne woedde tegen het roken? Sigaretten waren namelijk niet alleen slecht voor je gezondheid, maar ook voor het communisme. Toch lukte het de autoriteiten maar niet om de tabaksverslaving uit te roeien. Hoe kan dat? ### Roken als symbool van vooruitgang In de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw was roken in de Sovjet-Unie heel gewoon. Sterker nog: het werd aangemoedigd. Sigaretten werden gezien als een teken van moderniteit en gelijkheid. Arbeiders kregen ze soms gratis bij hun loon, en in de steden verrezen sigarettenautomaten. De overheid produceerde zelf grote hoeveelheden tabak, want dat leverde geld op. Pas later drong het door dat al die rook ook een prijs had. ### De eerste waarschuwingen In de jaren vijftig verschenen de eerste medische rapporten over de gevaren van roken. Longkanker en hartziekten werden in verband gebracht met tabak. De Sovjet-regering besloot in actie te komen. Er kwamen campagnes met leuzen als 'Roken is je eigen graf graven' en er werden anti-rookfilms vertoond in bioscopen. Maar echt indruk maken deden die niet. De bevolking was wantrouwend: als de overheid iets verbood, was het misschien juist wel goed. ### Waarom de campagne faalde De Sovjet-aanpak was halfslachtig. Enerzijds wilde men het roken terugdringen, anderzijds bleef de staat flink verdienen aan de tabaksverkoop. Bovendien waren er weinig alternatieven: het leven was zwaar, en een sigaret bood troost. Verboden werden nauwelijks gehandhaafd. In de jaren zeventig en tachtig nam het roken onder jongeren juist toe. De overheid probeerde het nog met prijsverhogingen en beperkingen in openbare ruimtes, maar zonder veel succes. > 'De sovjetmens rookte door, ook al wist hij dat het slecht was. De campagne was als een leger zonder munitie: veel lawaai, weinig resultaat.' ### Lessen voor nu De Sovjet-ervaring leert ons iets belangrijks: een overheid die haar eigen inkomsten niet wil opgeven, kan een gezondheidscampagne nooit echt laten slagen. Wil je effectief ontmoedigen, dan moet je consequent zijn en alternatieven bieden. In Nederland zien we dat terug in het huidige tabaksbeleid, met accijnzen en rookvrije zones. Of die aanpak wél werkt? De tijd zal het leren. ### Meer weten over erfgoed en geschiedenis? Dit verhaal laat zien hoe gezondheid en politiek altijd met elkaar verweven zijn geweest. Bij erfgoed en lokale geschiedenis draait het vaak om zulke alledaagse keuzes. Wil je meer van dit soort verhalen lezen? Houd dan onze website in de gaten, want we duiken vaker in de geschiedenis van gewoontes en gebruiken.