De Sovjet-oorlog tegen het roken: waarom sigaretten wonnen

Jan de Groot · 2026-11-05

Roken was een bedreiging voor de gezondheid én voor het communisme. Toch floreerde de sigaret in de Sovjet-Unie, ondanks alle campagnes van het regime. Hoe kon dat? ### Een vijand van het volk In de jaren twintig en dertig werd roken in de Sovjet-Unie gezien als een burgerlijke gewoonte. Een echte communist rookte niet. De staat voerde campagnes tegen tabak, met slogans als 'Roken is een vorm van zelfverminking'. Maar al snel bleek dat de praktijk weerbarstiger was dan de theorie. Tijdens de Tweede Wereldoorlog kreeg roken een andere lading. Sigaretten werden onderdeel van het rantsoen voor soldaten. Het front rookte massaal, en dat veranderde de publieke opinie. Na de oorlog was roken diepgeworteld in de samenleving. ### De sigaret als staatsproduct De Sovjet-Unie produceerde zelf sigaretten, zoals de beroemde 'Papyrosa'. De tabaksindustrie was volledig in handen van de staat. Dat leidde tot een paradox: enerzijds waarschuwde de overheid voor de gevaren, anderzijds verdiende ze miljarden aan de verkoop. - Sigaretten waren goedkoop en overal verkrijgbaar. - De kwaliteit was vaak slecht, maar dat maakte niet uit. - Reclame was verboden, maar de vraag bleef enorm. ### Waarom campagnes faalden De antirookcampagnes van de Sovjet-Unie waren opvallend halfslachtig. Er waren posters en waarschuwingen, maar tegelijkertijd bleef de productie stijgen. Het regime wilde de bevolking niet te veel ontzeggen. Roken was een van de weinige genoegens in het dagelijks leven. Bovendien was er weinig kennis over de gezondheidsrisico's. Longkanker en hartziekten werden pas laat in verband gebracht met roken. De medische sector waarschuwde wel, maar kreeg weinig gehoor. > 'De staat verkocht de sigaretten die ze verbood. Dat is de kern van de Sovjet-ironie.' ### Een erfenis die blijft Na de val van de Sovjet-Unie in 1991 bleef het rookpercentage in Rusland hoog. Pas in de 21e eeuw kwamen er strengere maatregelen, zoals rookverboden in openbare ruimtes en hoge accijnzen. De erfenis van decennia van staatsambiguïteit is nog steeds voelbaar. Wat kunnen we hiervan leren? Dat een overheid die haar eigen inkomsten belangrijker vindt dan de volksgezondheid, uiteindelijk beide verliest. De Sovjet-oorlog tegen het roken werd nooit echt gewonnen, omdat de vijand in eigen huis zat. ### Wat betekent dit voor erfgoedprofessionals? Voor ons als erfgoedspecialisten is dit een les in hoe beleid en praktijk kunnen botsen. Archiefmateriaal uit de Sovjet-periode laat zien hoe campagnes werden vormgegeven, maar ook hoe ze werden ondermijnd. Het is een reminder dat geschiedenis nooit zwart-wit is. De sigaret was een symbool van bevrijding én van verslaving, van staatscontrole én van persoonlijke vrijheid. Misschien moeten we onze eigen aanpak van erfgoed en gezondheid ook kritisch bekijken. Welke boodschappen dragen we over, en welke belangen spelen daarbij een rol? De Sovjet-ervaring leert ons dat je een gewoonte niet uitroeit met slogans alleen. Je moet ook de omstandigheden aanpakken die haar laten voortbestaan.