De Sovjetoorlog tegen het roken: waarom sigaretten toch wonnen

Jan de Groot · 2026-11-05

Stel je voor: een land dat het roken officieel de oorlog verklaart. Niet omdat het ongezond is – al weten we dat nu maar al te goed – maar omdat het een bedreiging vormt voor het communisme zelf. Dat klinkt misschien vreemd, maar in de Sovjet-Unie was dat precies de insteek. Sigaretten werden gezien als een westers kwaad dat de arbeider zou corrumperen. En toch… rookte bijna iedereen er vrolijk op los. Hoe kon dat gebeuren? ### Het ideologische gevecht In de jaren twintig en dertig zag de Sovjetleiding roken als een overblijfsel van het kapitalistische verleden. Het was een gewoonte van de bourgeoisie, iets wat de nieuwe sovjetmens niet nodig had. Propagandaposters waarschuwden dat tabak je gezondheid én je revolutionaire geest ondermijnde. Er kwamen campagnes, er werden wetten aangenomen en er werd zelfs gediscussieerd over een algeheel verbod. Maar de realiteit was weerbarstiger. ### Waarom het niet werkte Om te beginnen was tabak een lucratieve bron van inkomsten voor de staat. De Sovjet-Unie produceerde zelf sigaretten, en de verkoop ervan bracht miljarden roebels op. Een verbod zou de schatkist flink hebben geschaad. Daarnaast was roken diep geworteld in de cultuur. Sigaretten waren een statussymbool, een manier om te ontspannen en zelfs een ruilmiddel. In de goelags konden gevangenen sigaretten gebruiken als betaalmiddel. Kortom: de overheid kon zich een totale oorlog tegen het roken simpelweg niet veroorloven. ### De dubbele moraal Wat de campagne extra wrang maakte, was de houding van de leiders zelf. Stalin rookte een pijp, en ook andere hooggeplaatste functionarissen waren fervente rokers. Het imago van de stoere, rokende leider stond haaks op de antirookboodschap. Geen wonder dat het volk de waarschuwingen niet al te serieus nam. Roken werd eerder regel dan uitzondering. ### Een aflopende zaak Pas in de jaren tachtig, onder Gorbatsjov, werd er serieus werk gemaakt van ontmoediging. Er kwamen beperkingen, hogere prijzen en waarschuwingen op pakjes. Maar tegen die tijd was het kwaad allang geschied. Het roken was zo diep verankerd dat zelfs de val van de Sovjet-Unie er niets aan veranderde. Vandaag de dag worstelt Rusland nog steeds met de gevolgen. ### Wat kunnen we hiervan leren? De Sovjet-ervaring laat zien dat een ideologische strijd tegen een wijdverbreide gewoonte gedoemd is te mislukken als economische belangen en culturele gewoonten niet worden meegenomen. Je kunt mensen niet van het roken afpraten door het als 'kapitalistisch' te bestempelen. Mensen zijn nu eenmaal mensen. En soms wint de gewoonte het van de leer. > “We probeerden het roken te verbieden, maar we vergaten dat we zelf de grootste tabaksverkopers waren.” – Een anonieme Sovjetfunctionaris Misschien is dat de les voor erfgoedprofessionals: begrijp de cultuur voordat je die probeert te veranderen. Of het nu gaat om roken, erfgoed of tradities – verandering komt niet van bovenaf, maar van binnenuit.