De Sovjetoorlog tegen het roken: waarom sigaretten toch wonnen

Jan de Groot · 2026-11-05

Sigaretten waren een bedreiging voor de volksgezondheid én voor het communisme. Toch floreerde het roken in de Sovjet-Unie, ondanks alle campagnes van het regime. Hoe kan dat? Het is een verhaal dat verrassend veel lijkt op hoe wij vandaag met lastige gewoontes omgaan. ### Een vijand die je zelf produceerde De Sovjet-Unie had een dubbelzinnige relatie met tabak. Enerzijds werd roken gezien als een restje van het kapitalistische verleden: vies, verslavend en slecht voor de arbeider die hard nodig was voor de opbouw van het land. Anderzijds was tabak een lucratieve bron van inkomsten voor de staat. De sigarettenfabrieken draaiden op volle toeren, want accijnzen vulden de schatkist. Je kunt je voorstellen hoe lastig het is om een oorlog te voeren tegen iets waar je zelf aan verdient. ### Campagnes met een omweg Het regime probeerde het roken terug te dringen met voorlichting, verbodsborden en zelfs boetes. Maar de boodschap kwam zelden hard aan. Veel campagnes waren vaag, slecht verspreid of verdwenen weer snel. Bovendien was er nauwelijks alternatief: de kwaliteit van het leven lag laag, en een sigaret was voor velen een klein, betaalbaar pleziertje. - Voorlichting was vaak abstract en niet afgestemd op gewone mensen. - De staat verdiende te veel aan tabak om echt streng te zijn. - Roken hoorde bij de cultuur: bij de pauze, bij het werk, bij het gesprek. ### Wat de Sovjetervaring ons leert Misschien is het meest leerzame niet dat het regime faalde, maar waaróm. Een verbod of campagne werkt alleen als de omstandigheden kloppen. Als mensen weinig te verliezen hebben en veel te winnen bij een gewoonte, dan wint die gewoonte bijna altijd. Historicus James Hoare beschreef het treffend: sigaretten waren een gevaar voor zowel de gezondheid als het communisme, maar ze bloeiden desondanks. > "Sigaretten waren een bedreiging voor zowel de gezondheid als het communisme, maar ondanks de beste inspanningen van het regime floreerden ze in de Sovjet-Unie." ### Een spiegel voor nu Voor wie in erfgoed en lokale geschiedenis werkt, is dit een herkenbaar patroon. Beleid en voorlichting veranderen pas iets als ze aansluiten bij het dagelijks leven van mensen. De Sovjetcampagnes deden dat zelden. Ze spraken in slogans, niet in de taal van de werkvloer. Dat maakt de geschiedenis van het roken in de Sovjet-Unie meer dan een curiositeit. Het is een les over gedrag, macht en de kloof tussen wat een overheid wil en wat mensen doen. En die les is vandaag net zo actueel als toen.