De Sovjetoorlog tegen het roken: waarom sigaretten toch zegevierden

Jan de Groot · 2026-11-05

Stel je voor: een land dat het roken officieel de oorlog verklaart. Niet omdat het ongezond is – al was dat mooi meegenomen – maar omdat sigaretten een bedreiging vormden voor het communisme zelf. Dat klinkt misschien vreemd, maar in de Sovjet-Unie was niets gewoon. Roken was er niet alleen een gewoonte; het was een symbool van alles wat misging in het systeem. In de jaren twintig en dertig zag de Sovjetregering sigaretten als een restje van het kapitalistische verleden. Een verslaving die arbeiders passief en ongehoorzaam maakte. Dus begon de staat een campagne. Niet met harde hand, maar met propaganda. Posters, brochures, toespraken – alles werd uit de kast gehaald om de rode werkman van de sigaret af te helpen. ### Waarom roken een politiek probleem was Het idee was simpel: een goede communist rookte niet. Roken werd geassocieerd met luiheid, individualisme en een gebrek aan discipline. De staat wilde een nieuw mens creëren: gezond, productief en volledig toegewijd aan het collectief. Sigaretten pasten daar niet bij. Maar zoals wel vaker in de Sovjet-Unie, liep de theorie ver achter op de praktijk. Want ondanks alle campagnes bleven mensen roken. Sterker nog: het aantal rokers groeide. Waarom? Omdat sigaretten er nu eenmaal waren. Ze waren goedkoop, overal verkrijgbaar en ze boden troost in een hard bestaan. Een sigaret was een klein moment van rust in een wereld vol verplichtingen. ### De tabaksindustrie bloeide in het geheim Terwijl de staat officieel de strijd aanbond met het roken, produceerden fabrieken vrolijk door. Er was vraag, dus er was aanbod. Sigarettenmerken als 'Java' en 'Kazbek' werden huisnamen. En de overheid? Die deed haar ogen deels dicht. Want tabaksproductie bracht geld in het laatje, en geld was altijd welkom. > 'We roken niet omdat we het willen, maar omdat we moeten,' zo luidde een veelgehoorde verzuchting in de Sovjet-Unie. Het was een donker grapje dat de kern raakte: het systeem dat roken wilde uitbannen, hield het zelf in stand. ### Wat kunnen we hiervan leren? De Sovjetoorlog tegen het roken is een leerzaam verhaal over goede bedoelingen en slechte uitvoering. Het laat zien dat je gedrag niet verandert met propaganda alleen. Mensen hebben redenen om te roken – stress, gewoonte, gezelligheid – en die negeer je niet zomaar. Voor erfgoedprofessionals en lokale historici biedt dit verhaal een mooie inkijk in hoe idealen en realiteit botsen. Het herinnert ons eraan dat geschiedenis niet alleen over grote gebeurtenissen gaat, maar ook over alledaagse gewoonten. En over de kleine dingen die mensen doen om het vol te houden, zelfs als de staat iets anders wil. Misschien is de echte les wel: je kunt een sigaret uit de hand van iemand slaan, maar je kunt niet iemands behoefte aan een sigaret wegnemen. Dat geldt voor roken, maar eigenlijk voor alles wat mensen doen.