Waarom dansen opeens zondig werd in de Nederlanden
Wouter Jansen ยท
Luister naar dit artikel~4 min
Dans was ooit onderdeel van geloof en gemeenschap, maar in de vroegmoderne tijd werd het opeens als zonde gezien. Hoe kon dat gebeuren?
Dans is vandaag de dag bijna onlosmakelijk verbonden met feest, ontspanning en samenzijn. Maar dat is niet altijd zo geweest. In de vroegmoderne tijd, ruwweg tussen 1500 en 1800, werd dans in grote delen van Europa juist gezien als iets verdachts. Iets gevaarlijks zelfs. Predikers fulmineerden ertegen vanaf de kansel, en stadsbesturen vaardigden verboden uit. Hoe kon iets wat zo menselijk is, zo'n slechte reputatie krijgen?
### Dans was ooit onderdeel van het geloof
Om te begrijpen hoe dans een zonde werd, moeten we eerst terug naar de tijd daarvoor. In de middeleeuwen was dans namelijk helemaal niet verdacht. Op dorpsfeesten, bij oogstvieringen en zelfs in kerken werd gedanst. Denk aan de zogenoemde dodendansen, die op kerkhoven en wandschilderingen te zien waren: dansende skeletten die mensen meevoerden naar het einde. Dat was geen vrolijke noot, maar wel een vorm van dans die bij het geloofsleven hoorde.
Ook in de Nederlanden kennen we rijke tradities van volksdansen bij bruiloften en kermisvieringen. Dans was een sociale lijm, een manier om verhalen te vertellen en gemeenschappen bij elkaar te houden. Niemand zag daar kwaad in.
### Het tij keert: van feest naar gevaar
Dat veranderde in de zestiende en zeventiende eeuw. Met de opkomst van strengere geloofsstromingen, zowel katholieke hervormingen als het protestantisme, kwam er meer aandacht voor zedelijkheid en zelfbeheersing. Het lichaam werd gezien als een bron van verleiding. En dans, met zijn bewegingen, aanrakingen en muziek, paste daar slecht bij.
Predikers waarschuwden dat dans leidde tot onkuisheid, dronkenschap en uiteindelijk tot het verlies van zielenheil. Vooral gemengd dansen tussen mannen en vrouwen werd met argusogen bekeken. In de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden verschenen pamfletten en preken waarin dans als 'werelds' en 'duivels' werd afgeschilderd.
> "De duivel danst mee in elke rei," zo waarschuwde een zeventiende-eeuwse predikant. "Wie de voet licht, licht het hart naar de afgrond."
Zulke uitspraken waren geen uitzondering. Ze geven goed weer hoe diep het wantrouwen tegen dans geworteld raakte.
### Verboden en boetes in de praktijk
Wat op de kansel begon, kreeg gevolgen in de samenleving. Stadsbesturen stelden regels op over wanneer en waar gedanst mocht worden. Kermissen werden ingeperkt, herbergen moesten hun deuren eerder sluiten en dansmeesters kregen het moeilijk. In sommige steden golden boetes voor wie na het avondklokgeluid nog danste.
Toch bleef dansen bestaan. Mensen vonden altijd wel een manier om te vieren, soms in besloten kring, soms op het platteland buiten het zicht van de stedelijke overheid. De spanning tussen verbod en verlangen maakte dans juist aantrekkelijker.
### Wat dit ons vandaag vertelt
Die worsteling met dans zegt veel over hoe samenlevingen omgaan met plezier en controle. Het laat zien dat cultuur nooit stilstaat: wat eerst vanzelfsprekend was, kan opeens verdacht worden. En andersom.
Voor erfgoedprofessionals is dat een interessante gedachte. Dansen die wij nu koesteren als immaterieel erfgoed, zoals de Zeeuwse volksdansen of Brabantse kermisreien, hebben een periode van wantrouwen overleefd. Dat maakt ze misschien nog waardevoller dan we denken.
- Dans was in de middeleeuwen onderdeel van geloof en gemeenschap
- In de vroegmoderne tijd werd dans vooral door strengere geloofsstromingen verdacht
- Stadsbesturen vaardigden verboden en boetes uit, maar dansen verdween nooit helemaal
- Veel hedendaags danserfgoed draagt die geschiedenis nog met zich mee
Misschien is dansen dus nooit echt een zonde geweest. Het was gewoon te menselijk om te verbieden.